Muốn phát triển tư duy sâu. Hãy bắt đầu lớp học bằng một nghịch lý ( Paradox )

Paradox (nghịch lý) là một khái niệm chỉ tình huống, mệnh đề hoặc hiện tượng có vẻ đúng về mặt logic, nhưng khi phân tích sâu lại tự mâu thuẫn hoặc dẫn tới kết luận trái ngược với trực giác ban đầu.

Nó buộc con người phải xem lại các giả định nền tảng thay vì chấp nhận bề mặt của vấn đề.

Trong thời đại AI là nghịch lý: càng dùng AI để thông minh hơn, con người càng ít suy nghĩ. Ví dụ, AI viết giúp nhanh hơn, nhưng người dùng dần mất khả năng phân tích, phản biện và hiểu sâu vấn đề.

1. Brain rot trong giáo dục đại học và mối lo ngày càng lớn của giảng viên

Trong giáo dục đại học hiện nay, hiện tượng suy giảm chất lượng tư duy của sinh viên ngày càng trở nên dễ nhận diện. Khái niệm “thối não” (brain rot) thường được dùng để mô tả trạng thái trì trệ nhận thức, khi sinh viên ít còn duy trì khả năng suy nghĩ sâu, phân tích độc lập và phản tư học thuật. Trạng thái này tích tụ dần trong các môi trường học tập thiếu yêu cầu tư duy phức hợp.

 Một nguyên nhân nổi bật của brain rot xuất phát từ tình trạng overreliance on AI (overreliance on artificial intelligence). Khi sinh viên có thể nhận được câu trả lời hoàn chỉnh chỉ sau vài thao tác, nhu cầu tự tổ chức lập luận và diễn giải vấn đề suy giảm đáng kể. Hoạt động học tập theo đó chuyển từ suy nghĩ sang tiêu thụ kết quả tư duy do công cụ tạo ra.

Trước bối cảnh đó, nhiều giảng viên đại học bắt đầu chịu áp lực phải tái xác định vai trò sư phạm của mình. Giá trị của lớp học suy giảm khi nhiệm vụ học tập không còn đòi hỏi sinh viên vận hành tư duy một cách thực chất. Trọng tâm dạy học vì thế cần dịch chuyển về thiết kế điểm khởi đầu của hoạt động học tập.

2. Làm theo kết quả AI không kiểm tra lại (Overreliance on AI) và nguy cơ xói mòn tư duy phản biện, sáng tạo

 Tư duy phản biện (critical thinking) khó có điều kiện phát triển trong môi trường học tập nơi câu trả lời luôn xuất hiện tức thì. Khi sinh viên quen tiếp nhận kết luận hoàn chỉnh, thói quen đặt câu hỏi về giả định nền tảng và logic lập luận dần biến mất. Năng lực phân tích, đánh giá và phản tư vì thế suy yếu theo thời gian.

 Tình trạng overreliance on AI còn tác động tiêu cực đến năng lực sáng tạo (creativity). Sáng tạo đòi hỏi quá trình thử nghiệm, chấp nhận sai lầm và điều chỉnh liên tục trong tư duy. Trong khi đó, công cụ trí tuệ nhân tạo thường cung cấp phương án tối ưu hóa sẵn có, làm giảm cơ hội đối diện với bế tắc nhận thức.

 Trong giáo dục đại học, tư duy phản biện và sáng tạo không phải năng lực tự phát. Hai năng lực này cần được rèn luyện thông qua các tình huống học tập chứa mâu thuẫn, không chắc chắn và yêu cầu diễn giải. Vì vậy, giảng viên cần chủ động thiết kế trải nghiệm học tập chống lại xu hướng học tập thụ động.

3.  Tại sao nên bắt đầu buổi học bằng một Paradox (Nghịch lý)?

 Nếu AI giúp nghĩ nhanh hơn, vì sao tư duy sâu lại cần con người dừng lại?

 Thay vì mở đầu buổi học bằng định nghĩa hoặc nội dung tuyến tính quen thuộc, giảng viên có thể khởi động bằng một Paradox (Nghịch lý). Paradox phản ánh sự tồn tại đồng thời của hai chân lý tưởng như đối lập nhưng đều hợp lý. Sự căng thẳng nhận thức từ Paradox buộc sinh viên phải suy nghĩ trước khi tìm kiếm lời giải.

 Khi buổi học bắt đầu bằng Paradox, sinh viên không thể nhanh chóng xác định đúng hay sai. Trạng thái chưa chắc chắn tạo ra sự gián đoạn cần thiết đối với thói quen tiếp nhận thụ động. Hoạt động học tập nhờ đó được kích hoạt bằng tư duy thay vì ghi nhớ.

 Paradox không nhằm gây bối rối vô định, mà đóng vai trò điểm tựa nhận thức ban đầu. Sinh viên được đặt vào tình huống cần tự diễn giải và lập luận dựa trên hiểu biết cá nhân. Cách tiếp cận này khẳng định vai trò trung tâm của tư duy trong giáo dục đại học.

🚀 Paradox như công cụ kích hoạt tư duy bậc cao

🔷 Tư duy bậc cao (higher-order thinking) không hình thành từ việc tiếp nhận thông tin một chiều. Tư duy bậc cao phát triển khi sinh viên phải đối diện với các tình huống học tập không có lời giải rõ ràng ngay từ đầu. Paradox tạo ra chính loại tình huống đó trong lớp học.

🔶 Khi sinh viên vật lộn với Paradox, kiến thức nền, kinh nghiệm cá nhân và suy luận logic được huy động đồng thời. Quá trình này kích hoạt tư duy phân tích, tổng hợp và phản tư. Học tập theo đó trở thành quá trình kiến tạo ý nghĩa.

🔸 Paradox cũng giúp sinh viên chấp nhận sự tồn tại đồng thời của nhiều cách hiểu khác nhau. Thay vì tìm kiếm một đáp án duy nhất, sinh viên học cách giữ nhiều khả năng diễn giải song song. Năng lực này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh tri thức luôn biến đổi.

🧩 Khó khăn mong muốn và giá trị của việc “vật lộn” nhận thức

🟤 Học tập sâu thường gắn liền với khó khăn mong muốn (desirable difficulties), tức những thách thức nhận thức được thiết kế có chủ đích. Khi sinh viên phải nỗ lực để hiểu, tri thức được hình thành bền vững hơn. Paradox đại diện cho dạng khó khăn nhận thức có giá trị sư phạm cao.

🟠 Paradox tạo ra xung đột nhận thức (cognitive conflict) có định hướng rõ ràng. Sinh viên được dẫn dắt để khám phá ý nghĩa của mâu thuẫn thay vì rơi vào mơ hồ. Quá trình học tập vì thế vừa thách thức vừa có cấu trúc.

🟡 Khó khăn mong muốn góp phần hình thành thói quen kiên trì trong tư duy. Sinh viên học cách đối diện và xử lý vấn đề phức tạp từng bước. Nền tảng này có ý nghĩa lâu dài đối với học tập suốt đời.

🧭 Paradox và bốn câu hỏi gợi mở cho sinh viên

🧠 Để Paradox phát huy hiệu quả, giảng viên có thể dẫn dắt sinh viên thông qua bốn câu hỏi gợi mở:

👉 Paradox đang tồn tại là gì, và hai chân lý nào cùng đúng nhưng tạo căng thẳng nhận thức?

👉 Mâu thuẫn phản ánh điều gì về bối cảnh học tập, giá trị hoặc cách tổ chức tri thức?

👉 Nguyên tắc hoặc bài học nào có thể rút ra từ sự căng thẳng đó?

👉 Hành động thử nghiệm nhỏ nào giúp kiểm chứng cách hiểu hiện tại?

🔍 Chuỗi câu hỏi này hỗ trợ phát triển siêu nhận thức (metacognition), giúp sinh viên ý thức rõ hơn về cách mình đang suy nghĩ.

4.  Quy trình năm bước tổ chức dạy học bắt đầu từ Paradox

📌 Giảng viên có thể triển khai Paradox theo quy trình năm bước:

1️ Giới thiệu Paradox ngắn gọn, không trình chiếu, không giải thích sớm

2️ Thảo luận nhóm nhỏ, giới hạn thời gian, hạn chế tra cứu

3️  Quay lại Paradox, nhận diện giả định ẩn và hệ quả ngoài dự tính

4️ Đề xuất hành động thử nghiệm nhỏ, học nhanh từ thực tiễn

5️ Giới thiệu khung lý thuyết phù hợp, hệ thống hóa trải nghiệm học tập

📘 Quy trình này giúp lý thuyết trở thành công cụ giải thích, thay vì nội dung trừu tượng tách rời thực hành.

5. Lớp học trong kỷ nguyên AI với Paradox

 Khi Paradox được đặt ở trung tâm hoạt động dạy học, sinh viên không thể hoàn thành nhiệm vụ bằng thao tác tìm kiếm hay sao chép câu trả lời có sẵn. Mỗi Paradox yêu cầu diễn giải mâu thuẫn, cân nhắc nhiều hướng lập luận và chấp nhận sự chưa hoàn chỉnh của hiểu biết. Hoạt động tư duy vì thế diễn ra liên tục trong suốt buổi học.

 Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo hỗ trợ mạnh mẽ việc tạo nội dung, Paradox làm thay đổi bản chất của nhiệm vụ học tập. Khi nhiệm vụ xoay quanh việc giải thích căng thẳng giữa các lập trường hợp lý, công cụ không thể thay thế suy luận cá nhân. Tình trạng overreliance on AI được kiểm soát thông qua yêu cầu nhận thức không thể giản lược.

 Sự kiên nhẫn của giảng viên giữ vai trò quyết định trong tiến trình này. Khi giảng viên không vội cung cấp kết luận chuẩn hóa, sinh viên có thời gian nhận diện giới hạn trong cách hiểu ban đầu của chính mình. Trải nghiệm đó giúp hình thành tư duy có trách nhiệm và bền vững trong giáo dục đại học.

Tác giả: TS. Kim Mạnh Tuấn - Co-Founder of AIE Creative, Giảng viên Đại học Giáo dục - ĐH Quốc Gia Hà Nội.